Hvað á að þýða?

Snemma í ævi kirkjunnar var ákveðið hvaða rit ættu heima í því ritasafni sem við í dag köllum nýja testamentið. Gamla testamentið lá þegar fyrir á dögum Krists og er staðfest af honum. _{(Wisløff 1975:18f)} Talið er að þegar á annari öld e.Kr hafi ríkt almenn samstaða um hvaða bækur ættu að vera í biblíunni _{(Hägglund 2003:5)}. Kirkjan sem stofnun staðfesti ritasafnið á Níkeufundinum árið 325. Marteinn Lúther og aðrir siðbótarmenn gagrýndu síðar innihald biblíunnar og smám saman voru hin svokölluðu apókrýfurit gamla testamentisins fjarlægð. Í dag ríkir nokkur samstaða (þ.e. meðal mótmælenda) um innihald biblíunnar, þótt svo að áhuginn fyrir apókrýfuritunum hafi vaknað að nýju.

En jafnvel þótt svo að menn séu sammála um hvaða rit eigi að þýða, þýðir það ekki að menn séu á eitt sáttir um hvað þau innihalda. Ástæðan fyrir þessu er sú að ekki er til eitt einasta frumrit af biblíunni.

Mismunandi handrit

Prestar og guðfræðingar vísa stundum til frumtexta bíblíunnar og halda því fram að orð sem á íslensku er þýtt með ákveðnum hætti ætti frekar að þýða með öðrum hætti. Það segir sig auðvitað sjálft að ef menn væru á eitt sáttir um þýðingu biblíunnar hefði aldrei komið til að þeir þýddu hana upp á nýtt.

Ég hef þegar nefnt þá staðreynd að frumrit biblíunnar glötuðust fyrir löngu síðan. Hugsanlega á eftir að finnast frumrit af einhverju rita nýja testamentisins, en hið gamla er algerlega týnt. Margir frjálslyndir guðfræðingar halda því jafnframt fram að aldrei hafi verið til neitt "endanlegt" frumrit af ritum gamla testamentisins.

Þær leifar sem fundist hafa af gömlum handritum eru ekki frumrit, heldur afrit. Þessi afrit eru svo afrit af öðrum afritum. Sum þessara eru mjög vönduð og bera þess vitni að sá sem skrifaði þau bar virðingu fyrir frumritinu. Önnur handrit eru lauslegri og virðast vera gerð af kirkjumeðlimum sem vildu eiga sitt eigið eintak. Mörg þessara handrita innihalda einungis hluta af einhverju einu riti biblíunnar.

Þeir sem vísa í frumtextann í dag, vísa þá í samansetta frumtexta, ekki eiginlegt frumrit biblíunnar. Til eru nokkrir mismunand frumtextar og hér í Evrópu er algengast að nota texta sem settir eru saman af þýska biblíufélaginu_{(NA27 og BHS)}. Í þessum skrifuðu orðum er verið að vinna að endurbættum frumtexta gamla testamentisins _(BHQ).

Munurinn á milli handritanna er oftast ekki mikill.  Stundum er munur á stafsetningu, stundum vantar eitt til tvö orð og stundum er einu eða tveimur orðum ofaukið. Í mjög fáum tilfellum er munurinn milli handrita markverður. Þetta á til dæmis við um endann á rómverjabréfinu. _{(Nánar: Metzger 2002:470-473)} Þegar munurinn getur haft áhrif á þýðingu textans er yfirleitt að finna neðanmálsgrein sem tilgreinir þetta. _{(Sjá t.d. Markús 10:7 í 1981 útgáfunni)}

Þrátt fyrir allt er munurinn milli hinna ýmsu handrita grísku biblíunnar minni en munurinn á milli hinna mismunandi útgáfa biblíunnar á ensku._{(Wegner 2006:24)}

Þýðing - eða túlkun

Tilbúinn frumtexti gerir þýðingarvinnuna ekki endilega sjálfsagða. Flest orð geta haft meira en eina merkingu, og verður þýðandinn þá að velja þá sem honum þykir líklegust. Enska orðið walk er oftast þýtt með sögninni að ganga. Stundum er þó réttara að nota nafnorðið ganga/göngutúr eða jafnvel gönguleið. I allflestum tilfellum er hægt að velja rétta þýðingu út frá samhenginu. Í setningunni "I took a walk" merkir orðið walk göngutúr, en í setningunni "It is more healty to walk than to drive" merkir orðið það að ganga.

Við þekkjum það líka hvernig orðaleikir missa marks þegar þeir eru þýddir yfir á annað tungumál. Hvernig er til dæmis hægt að þýða "Hefur þú séð kúrekastígvéli?" yfir á ensku? Annað hvort getur maður þýtt kúrekastígvéli sem stígvéli fyrir kúreka, eða sem kú sem rekur stígvéli á undan sér. Ekki hvort tveggja í sömu setningu, og þar með er ómögulegt að þýða hina eiginlegu merkingu setningarinnar.

Sama gildir um þýðingu á biblíunni. Það að búa til "rétta þýðingu" er alls ekki hægt. Allar þýðingar byggja að vissu leiti á ágiskunum og úrvali, þ.e.a.s túlkun. Íslenska þýðingu væri þar af leiðandi réttara að kalla íslenska túlkun.

Reyndu sjálf(ur)

Besta leiðin til að skilja sem mest af biblíunni er auðvitað að lesa frumtextann. Að öðrum kosti er hægt að lesa textann þýddan og fletta upp í frumtextanum þegar þýðingin virðist vera loðin. (Þá mæli ég með NET þýðingunni) Einnig er hægt að nota fleiri mismunandi þýðingar og bera þær saman.

Fyrir þá sem vilja læra grísku eða hebresku myndi ég helst mæla með að námskeiði á háskólastigi. Meðal annars er hægt að sækja svoleiðs nám í guðfræðideild háskóla Íslands. En ef maður hefur nægilegan sjálfsaga er einnig hægt að læra tungumálin í sjálfsnámi. Þá þarf maður að finna sér góðar málfræðibækur, orðabækur, forrit og jafnvel upptökur af fyrirlestrum. Allt þetta er hægt að nálgast á stafrænu formi, sumt ókeypis og sumt gegn greiðslu.

Forrit

Ýmis forrit eru notuð af guðfræðingum víðsvegar um heiminn. Hér ber að nefna Logos bible software fyrir windows (og bráðum einnig mac), BibleWorks fyrir windows og Accordance bible fyrir mac. Sjálfur keypti ég forritið BibleWorks fyrir tveimur árum síðan, þótt svo að Logos standi skrefi, eða jafnvel skrefum, framar. Það sem ræður því hversu gott forritið er, er ekki forritið sjálft fyrst og fremst, heldur þær bækur sem það býður upp á. Logos er í sér flokki þegar kemur að fjölda bóka, enda eru um 7000 mismunandi rit í boði á heimasíðu forritsins (gegn greiðslu, að sjálfsögðu). Accordance þekki ég ekki vel, en BibleWorks reynir að gefa notendunum eins mikið og mögulegt er fyrir peningana. Öll forritin bjóða upp á mikilvægar þýðingar (eða túlkanir) á texta biblíunnar, sem og frumtexta, orðabækur og málfræði.

Á sviði ókeypis forrita er vert að nefna tvö þeirra. Forritið e-Sword stílar inn á einfalt notendaviðmót og auðveldan samanburð á mismunandi þýðingum. e-Sword býður upp á Strongs orðabækur fyrir grísku og hebresku, sem og BDB orðabókina fyrir hebresku. Það er þó einkennandi fyrir bækur og biblíutexta e-Sword að þær eru svo gamlar að höfundarrétturinn er runninn út. Sama gildir í raun um öll önnur forrit sem ekki er greitt fyrir. Forritið Interlinear Scripture Analyzer hefur nokkuð aðra áherslu. Þetta forrit setur nákvæma þýðingu og málfræðiútlistun undir hvert orð í nýja testamentinu. Enn sem komið er, er ekki boðið upp á málfræðiútlistun á gamla testamentinu (þ.e. hebresku).

Fyrirlestrar á stafrænu formi

Hægt er að nálgast forritið iTunes frá apple án þess að borga nokkuð fyrir. Þegar maður hefur sett forritið upp og ræst það er hægt að opna netverslun iTunes. Netverslunin býður upp á efni í ýmsum flokkum, svo sem tónlist, hljóðbækur og kvikmyndir. Einn af þessum flokkum heitir iTunes U, sem stendur fyrir "iTunes university". Undir þessum lið hafa nokkrir af þeim háskólum sem hlotið hafa mesta virðingu í bandaríkjunum boðið upp á stafræna fyrirlestra að kostnaðarlausu. Concordia Seminary, sem er lútherskur guðfræðiháskóli í St. Louis, Missouri, er einn af þessum skólum. Á þeirra svæði í iTunes U er boðið upp á fyrirlestra bæði í grísku og hebresku.

Heimildir

Hägglund, Bengt (1956, 2003) Teologins historia.  Göteborg : Församlingsförlaget

Metzger, Bruce M. (1971, 2002) A textual commentary on the new testament 2. endurbót. Stuttgart : Deutsche Bibelgesellschaft og New York : United Bible Societies

Wegner, P. D. (2006). A student's guide to textual criticism of the Bible : Its history, methods & results. Downers Grove, Ill.: InterVarsity Press.

Wisløff, Carl Fr. (1946, 2000) Jeg vet på hvem jeg tror. 4. útgáfa, endubætt. Oslo : Lunde forlag

Skammstafanir

BHQ: Biblia Hebraica Quinta

BHS: Biblia Hebraica Stuttgartensia

NA27: Nestle-Aland Novum Testamentum Graece, 27. útgáfa endurbætt

Uppfært 29. des 2007